چهارشنبه ۲۹ شهريور ۱۳۹۶

صفحه اول >> کتاب ها => جامعه شناسی کعبه



چرا در جزيرة العرب ...؟

شخصی که می خواهد اولین تمدن های انسان را بررسی کند از تمام نقاط این جهان پهناورصرف نظر کرده به خاورمیانه روی می آورد؛ نژاد شناسان، باستان شناسان، زبان شناسان، ... همگی چشم به این منطقه دوخته اند و این نواحی را گنجینه این اسرار می دانند زیرا اولین تمدن انسان ها در این منطقه پیدایش یافته است

1- سومریان-  ثمودیان.

2- آکدیان-  قوم عاد- عادیان.

3- آشوریان-  اصحاب اخدود.

4- آلارد و میتانی.

5- تمدن مصر.


6- انطاکیه و فنیقیه.

همه این مردمان که بنیان گذاران تمدن های اولیه بوده اند، از این سرزمین که امروز عربستان نامیده می شود برخاسته اند. «وین کلر» می گوید: مهاجرت مردم عربستان چهار دفعه در تاریخ وقوع یافته است:

1- نهضت بابل و آشوری که در ابتدای عهود تاریخی یعنی تقریباً 3500 سال پیش از میلاد، روی داد.

2- نهضت کنعانیان به سوریه و سائر ممالک که تقریباً در 2500 سال قبل از میلاد، حادث شد، فنیقی ها از این مردم بودند.

3- مهاجرت آرامی ها و کلدانیان که 1000 سال بعد اتفاق افتاده است.

4- نهضت عرب به طرف کلده و سوریه و غیره که در تحت لوای اسلام خاتمه یافت[1].

مطابق نظر اسلام، باید به دفعات چهارگانه که وین کلر شمرده است یک دفعه دیگر را افزود: پیش از مهاجرت های مذکور که وین کلر آن ها را «نهضت» می نامد، یک مهاجرت از عربستان به سوی آسیای شرقی و آسیای میانه، بوده گرچه نمی توان نام آن ها را «نهضت» گذاشت و بیش تر به صورت تک خانواده یا چند خانواده بوده است.

وین کلر تصریح می کند که مهاجرت های چهارگانه در دورانی رخ داده که دست تاریخ به آن می رسد. مهاجرت پیش از آن از دسترس تاریخ، خارج است. اما شواهد متقن در راستای وحدت زبان همه انسان ها، و دیگر شواهد علمی مویّد این مهاجرت پیشین هستند. مهاجرینی که در آسیای مرکزی و حوالی آن کثرت یافته به شرق، جنوب و به ویژه به صورت نهضت آریائی به هند، ایران و اروپا ریختند.

بنابراین همه تمدن های اولیه در خاورمیانه پدید شده و ریشه شان از عربستان است. این مردمان در جای گاه اصلی شان گرچه تمدن بزرگی مانند تمدن بین النهرین و مصر ایجاد نکردند اما مردمی که جمعیت شان به حدی بوده که مهاجرت شان «نهضت» نامیده می شود، دستکم در محل اصلی خود، دهکده و قریه ای داشته اند.

و مهم تر این که واژه «مکّه» یک لفظ بابلی (یعنی زبان مشترک سومر و آکد) است که در اصل «مگا» به معنی «بیت» می باشد[2] که علاوه بر حکایت از وجود یک تمدن در آن مکان، به وجود کعبه نیز دلالت دارد. و روشن می شود مکّه و بیت پیش از مهاجرت آکدیان از آن جا به بین النهرین، وجود داشته اند. ونیز دلالت دارد که سومر و آکد به کعبه اعتقاد داشته اند.

مسعودی در مروج الذهب آن جا که از عاد (آکد) سخن می گوید آورده است: ... مع ذلک محل کعبه را محترم می دانستند و جای کعبه که گفته ایم تپه ای سرخ بود عادیان (آکدیان) گروهی را به مکّه فرستادند تا برای شان طلب باران کنند در آن وقت عمالیق (عرب عمالقه) در مکّه مقیم بودند[3].

قرآن مکّه را «ام القری» می نامد: مادر قریه ها. قریه در ادبیات قرآن یعنی «مجتمع زیست انسانی» از کوچک ترین دهکده تا بزرگ ترین شهر.

و هذا کتابٌ اَنزلناه ... لِتُنذر امَّ القُریا و مَن حولَها:[4]و این است کتابی که نازل کردیم ... تا انذار کنی مادر شهر ها و مردمانی را که در اطراف آن هستند.

وکذلک اَوحينا اِليک قرآناً عربيّاً لِتُنذر امَّ القُری و مَن حولها. [5]

مکّه اولین قریه و کعبه اولین «بیت ناس» و خانه مردمی است و چون خانه مردمی اولین سمبل زیست مدنی است، از همان آغاز مورد تایید خداوند گشته و مقدس شده است و هر چیزی که مال همه مردم باشد و قابل تملک فردی نباشد «مال الله» می شود و لذا بیت الناس «بیت الله» می شود. همان طور که «بیت المال» ،«مال الله» نامیده می شود.

اسلام و قرآن از زیست غیر مدنی و قبیله گرائی و زندگی طبیعی غریزی، به شدت بی زار است: «الاَعراب اشدّ کفراً و نفاقاً»[6]: بادیه نشینان به شدت در کفر و نفاق هستند. تمدن گرائی و ترک بادیه نشینی را با عنوان مقدس «هجرت»، ستوده و بادیه گرائی و ترک شهر نشینی را با عنوان نکوهیدۀ «تعرّب بعد الهجره» نامیده و گناه کبیره می داند.

و بر اساس همین اهمیت و ستودگی به مردم بکّه دستور داده شده که از این بیت خارج شده و در اطراف آن، محفل دیگری برای خودتان در نظر بگیرید. زیرا این خانه باید به عنوان «سمبل» باشد. تا امروز «خانه مردمی» اهل بکّه بود از این به بعد مال کل جهانیان است و چون همه جهانیان یا نمایندگان همه جهانیان نمی توانند در داخل آن جمع شوند پس بهتر است همچنان خالی بماند. این خانه در میان هر مردمی نماینده ای خواهد داشت به نام مسجد که خانه مردمی و «خانه خدا» نامیده خواهند شد.

اکنون که قرار شد خانه مردمی اهل بکّه خالی بماند و آن استفادۀ پیشین از آن نشود، اطراف آن مسجد بزرگی می شود که هم خانه مردمی اهل مکّه شود و هم مجمع زائران کعبه باشد. مسجد در هر قریه و شهری خانه مردمی و محل تصمیمات اجتماعی برای رتق و فتق امور عمومی است همان طور که پیامبر (ص) و اصحاب همه امور اجتماعی را در مسجد مطرح کرده و تصمیم می گرفتند.

و در عبارت کلی تر: هر معبدی نماینده کعبه است و هر معبدی مال مردم، مال خداست. که شرح این موضوع و تطورات این اصل در بستر تاریخی و چالش های معابد واقعی با رقیبان و اضداد به ظاهر همسنخ شان، خواهد آمد.

حدیث:

از علی (ع): فقال له رجل: هو اوّل بيت؟ قال: لا، قد کان قبله بيوت، و لکنّه اوّل بيت وضع للناس مبارکاً فيه الهدی و الرّحمة و البرکة و اوّل من بناه ابراهيم (ع) ثمّ بناه قوم من العرب من جُرهم، ثم هُدم فبنته العمالقه، ثم هدم فبنته قريش:[7] مردی به علی (ع) گفت: کعبه اولین خانه است؟ فرمود: نه، پیش از آن خانه هائی بوده اند، لیکن کعبه اولین بیت است که برای مردم وضع شده، مبارک است در وجودش هدایت، رحمت و برکت است. اول کسی که آن را بنا کرده ابراهیم (ع) است، سپس گروهی از قبیله جرهم از عرب آن را بنا کرده اند، آن گاه منهدم شد و عرب های عمالقه آن را ساختند، بار دیگر خراب شد قریش آن را بنا کرد.

توضیح: مراد از «اولین کسی که آن را بنا کرد ابراهیم بود» تجدید بناست همان طور که در قرآن آمده: «و عهدنا الی ابراهیم و اسماعیل اَن طهّرا بیتی»[8] به ابراهیم و اسماعیل گفتیم که خانه من را تطهیر کنید. یعنی بیت قبلاً بوده و آن دو مأمور به تطهیر و تعمیر آن می شوند. در حدیث زیر به این موضوع تصریح شده است:

از امام صادق (ع): قال: ... اذن الله عزّوجلّ لابراهيم فی الحجّ و بناء الکعبه و کانت العرب تحجّ اليه و کان ردماً الّا انّ قواعده معروفة فلمّا صدر النّاس جمع اسماعيل الحجارة و طرحها فی جوف الکعبة ...:[9]  خداوند به ابراهیم اذن داد که به حج برود و کعبه را بنا کند، عرب ها به زیارت کعبه می رفتند در حالی که منهدم بود لیکن جای پایه های آن شناخته می شد، وقتی که مردم (زیارت کننده) رفتند، اسماعیل سنگ ها را جمع کرد و در داخل کعبه گذاشت ....

در چند حدیث آمده که وجه تسمیه مکّه به «ام القری» علاوه بر این که اولین محل پیدایش قریه است و اولین خانه مردمی (بیت الناس) در آن ساخته شده، اولین نقطه از کره زمین است که به خشکی گرائیده است؛ زمین یک کرۀ مذاب و مایع مواج بود که دوران دوم عمر زمین شروع شد و خشکی در روی آن پدید گشت اولین خشکی در جای گاه مکّه پدیدار شد.

بیت عتیق: یکی از لقب های کعبه «بیت عتیق» است یعنی «خانه آزاد»: قلت لابی جعفر (ع) فی المسجد الحرام: لایّ شیئ سمّاه الله العتیق؟ قال: لیس من بیت وضعه الله علی وجه الارض الاّ له ربّ و سکّان یسکنونه غیر هذا البیت فانّهالایسکنه احد و لا ربّ له الّا الله و هو الحرم. و قال: انّ الله خلقه قبل الخلق ثمّ خلق الله الارض من بعده فدحا ها من تحته: [10] به امام باقر (ع) در مسجد الحرام، گفتم: به چه جهت خداوند کعبه را بیت عتیق نامیده است؟ فرمود: خداوند در روی زمین هیچ خانه ای را قرار نداده مگر این که صاحب دارد و در آن سکونت می کنند، مگر این خانه که کسی در آن سکونت نمی کند و صاحب ندارد مگرخدا و این خانه حرم است. و فرمود: خداوند (جای گاه) آن را پیش از آفرینش مردم، آفرید پس از آن زمین را از زیر آن دحو (مبدل به خشکی) کرد.

باز امام باقر (ع): قلت له: لم سمّی البیت العتیق: قال: لانّه بیت حرّ، عتیق من النّاس و لم یملکه احد:[11] گفتم به امام باقر (ع): چرا کعبه به عتیق موسوم گشته؟ فرمود: چون خانه ای است آزاد، آزاد از مالکیت افراد که هیچ فردی مالک آن نمی شود.



[1] «تاریخ مشرق قدیم» پیرنیا.

[2] دائره المعارف فرید وجدی، ذیل واژه مکه.

[3] مروج الذهب، ترجمه پاینده، ج1، ص502.

[4] انعام، 92.

[5] شوری، 7.- ماموریت قرآن و پیامبر هشدار دادن و هدایت کردن همه مردمان دنیاست هم مادر تمدن ها و هم تمدن های دیگر که فرزندان آن هستند، مانند ماکیانی که فرزندانش بزرگ شده و به اطراف پخش شده اند.

[6] توبه، 97.

[7] بحار، ج 40، ص 158.- اما در یک حدیث دیگر که هم در سندش اشکال هست و هم در متن آن مضطرب است آمده که کعبه اولین خانه است که ساخته شده.

[8] بقره، 125.

[9] بحار، ج 96، ص 56.

[10] همان، ج 96، ص 58.- و در همان حدیث ضعیف و مضطرب، که در پی نویس های پیش اشاره شد، آمده است: محل سکونت آدم و فرزندان او بود.

[11] همان، ص 59.